نامیدن کتابهای درسی غزه بهعنوان «کتابهای حماس» روشن نمیکند چه نهادی آنها را تولید کرده است. مدارس غزه، از جمله مدارس آنروا، از برنامه درسی تشکیلات خودگردان فلسطین استفاده میکردند. شواهد میتوانند به ما بگویند کتابهای تأییدشده چه محتوایی دارند و آنروا چگونه آنها را بررسی کرده است. اما نمیتوانند ثابت کنند همه معلمان مطالب را یکسان تدریس کردهاند یا همه دانشآموزان پیام یکسانی گرفتهاند.
موضوع بحث کدام برنامه درسی است
آنروا برنامه درسی جداگانهای برای غزه نمینویسد. مدارس آن از کتابهای کشور میزبان استفاده میکنند و سپس آنها را بر اساس قواعد بیطرفی سازمان ملل بررسی میکنند. در غزه و کرانه باختری، این به معنای کتابهای تشکیلات خودگردان فلسطین بوده است. سکوی یادگیری دیجیتال آنروا این موضوع را مستقیم بیان میکند.1
بنابراین دو موضوع باید از هم جدا بمانند:
- برنامه درسی تشکیلات خودگردان فلسطین چه میگوید؛ و
- وقتی این کتابها با قواعد بیطرفی سازمان ملل ناسازگارند، آنروا چه میکند.
بررسیهای مستقل چه یافتند
مهمترین بررسی مستقل، پژوهش سال ۲۰۲۱ مؤسسه گئورگ اکرت به سفارش اتحادیه اروپا است، مرکزی دانشگاهی در آلمان که در پژوهش کتابهای درسی تخصص دارد. این پژوهش، برنامه درسی را یکسره نفرتپراکن یا فاقد محتوای عادی آموزشی توصیف نکرد. اما مشکلات جدی و تکرارشوندهای را شناسایی کرد و تأیید کرد که این مناقشه ساخته گروههای مدافع نیست.2
بررسی کولونا به سفارش سازمان ملل که در آوریل ۲۰۲۴ منتشر شد، در مجموع از آنروا بهعنوان یک نهاد حمایت میکرد، اما وجود محتوای مسئلهدار در برخی مدارس را پذیرفت. این بررسی با استناد به مرور سریع آنروا گزارش داد که در ۳٫۸۵ درصد صفحات بررسیشده موارد نگرانکننده وجود داشته است. از جمله مثالها، نقشههایی بود که خارج از درسهای تاریخ اسرائیل را حذف میکردند، توصیف اورشلیم بهعنوان پایتخت فلسطین، معرفی شهرهای اسرائیلی بهعنوان شهرهای فلسطینی و استفاده از عبارت «اشغال صهیونیستی» برای اسرائیل.34
این یافته، اختلاف را فراتر از گزارشهای متقابل گروههای مدافع قرار میدهد. بررسی مورد حمایت سازمان ملل مشکل را محدود، نه فراگیر، توصیف کرد، اما وجود آن را پذیرفت.
نظارت آمریکا چه یافت
دفتر پاسخگویی دولت آمریکا در سال ۲۰۲۶ یک یافته نظارتی دیگر افزود. گزارش آن درباره کمک آموزشی به کرانه باختری و غزه دریافت که آنروا و وزارت امور خارجه آمریکا روشهایی برای شناسایی و رسیدگی به محتوای مسئلهدار داشتهاند. همچنین دریافت که پیش از پایان بودجه، گزارشدهی وزارت امور خارجه به کنگره کاستیهای قابل توجهی داشته است. ضعف در نظارت و گزارشدهی ناهماهنگ بود، نه در نبود کامل بررسی.5
این یافته ثابت نمیکند که برنامه درسی اصلاحناپذیر است. اما نشان میدهد دولتهای اهداکننده دلیلی داشتهاند که همچنان برای بررسی بهتر، سوابق بهتر و اهداف اصلاحی روشنتر فشار بیاورند.
با دقت چه میتوان گفت
روایت منصفانه چنین است:
- کتابهای استفادهشده در مدارس غزه شامل محتوای تکرارشونده ضداسرائیلی و گاه یهودستیزانه بودهاند؛
- نقشهها و نامگذاری مکانها اغلب اسرائیل را حذف میکنند یا یک «فلسطین» واحد را جایگزین آن میسازند؛
- برخی مطالب، «مقاومت» خشونتآمیز را به شیوههایی صورتبندی میکنند که اهداکنندگان و بازرسان بیطرفی آن را غیرقابل قبول دانستهاند؛ و
- سازوکارهای حفاظتی خود آنروا مشکل را بهطور کامل برطرف نکردهاند.
شواهد از این ادعاها پشتیبانی نمیکنند: اینکه هر صفحه نفرت میآموزد، هر کودک پیام را به یک شکل میپذیرد یا برنامه درسی بهتنهایی حمایت بعدی از خشونت را توضیح میدهد. مدرسه اهمیت دارد. خانواده، رسانه، رهبران سیاسی و تجربه زیسته جنگ نیز اهمیت دارند. برنامه درسی یک بخش از فرهنگ سیاسی گستردهتر است، نه توضیح کامل آن.
چرا اهداکنندگان در این زمینه اهرم فشار دارند
برنامه درسی یکی از بخشهای مناقشه است که اهداکنندگان میتوانند بهطور واقعبینانه برای تغییر آن بر نهادها فشار بیاورند. نامه اعلام قصد کمیسیون اروپا با تشکیلات خودگردان فلسطین در ژوئیه ۲۰۲۴ یک مسیر اصلاحات آموزشی را در بر داشت و پاسخهای بعدی کمیسیون نیز بازنگری کتابهای درسی را بخشی از برنامه توافقشده توصیف کردند.67
حتی اگر برنامه درسی نتواند هر نگرش سیاسی یا عمل خشونتآمیز را توضیح دهد، کتابهای رسمی یک انتخاب نهادی هستند. اهداکنندگانی که آموزش را تأمین مالی میکنند، دلیلی موجه برای بررسی این انتخابها دارند.
جمعبندی
شواهد از این ادعا که همه مدارس غزه نفرت میآموزند پشتیبانی نمیکنند. اما نتیجهای دقیقتر را تأیید میکنند: مطالب تشکیلات خودگردان فلسطین که در غزه، از جمله مدارس آنروا، استفاده شدهاند، بارها محتوای ضداسرائیلی و یهودستیزانه و نیز مطالب عادیساز خشونت داشتهاند. پژوهشگران دانشگاهی، بازرسان بیطرفی سازمان ملل، نهادهای نظارتی آمریکا و تأمینکنندگان مالی اروپایی همگی نگرانیهایی را شناسایی کردهاند. درباره ابعاد و تأثیر این مسئله همچنان جای بحث هست، اما درباره وجود این محتوا نه.
منابع
Footnotes
-
سکوی یادگیری دیجیتال آنروا، «درباره سکوی یادگیری دیجیتال آنروا»، keeplearning.unrwa.org. ↩
-
مؤسسه گئورگ اکرت، گزارش درباره کتابهای درسی فلسطینی، صفحه انتشار در سال ۲۰۲۱، research.gei.de. ↩
-
سازمان ملل متحد، بررسی مستقل سازوکارها و روشهای تضمین پایبندی آنروا به اصل بشردوستانه بیطرفی، ۲۰۲۴، نسخه PDF در un.org. ↩
-
دفتر سازمان ملل متحد در ژنو، «هیئت بررسی مستقل گزارش نهایی درباره آنروا را منتشر کرد»، ۲۲ آوریل ۲۰۲۴، ungeneva.org. ↩
-
دفتر پاسخگویی دولت آمریکا، کرانه باختری و غزه: گزارشدهی وزارت امور خارجه درباره تلاشهای سازمان ملل برای رسیدگی به محتوای مسئلهدار کتابهای درسی پیش از پایان بودجه کاستیهایی داشت، GAO-26-107708، ۲۰۲۶، files.gao.gov. ↩
-
کمیسیون اروپا، «نامه اعلام قصد میان تشکیلات خودگردان فلسطین و کمیسیون اروپا»، ۱۷ ژوئیه ۲۰۲۴، enlargement.ec.europa.eu. ↩
-
پاسخ پارلمان اروپا و کمیسیون اروپا درباره دستور کار اصلاحات تشکیلات خودگردان فلسطین، از جمله بازنگری کتابهای درسی، ۲۰۲۵، نسخه PDF در europarl.europa.eu. ↩