Haredi Ekonomisi ve İsrail'in Demografik Sorunu

İsrail’deki Haredi nüfusu büyürken Haredi erkeklerin istihdam ve askerlik oranları görece düşük kalmaktadır. Bunun sonucunda ortaya çıkan tartışma okulları, çalışma teşviklerini, kamu harcamalarını, yedek askerlik hizmetini ve vergi tabanını ilgilendirir. Bu, Tevrat öğreniminin değeri veya Haredi ailelerin saygınlığı hakkında bir hüküm değildir. İsrail Merkez Bankası, OECD ve İsrailli politika enstitüleri konuyu devletin uzun vadeli kapasitesine ilişkin bir mesele olarak ele almaktadır.

Rakamlar ne gösteriyor?

İsrail Merkez Bankası’nın zorunlu askerlik hakkındaki Aralık 2025 tarihli çalışmasına göre Haredilerin İsrail nüfusundaki payı yüzde birkaç düzeyinden yüzde onun üzerine çıkmıştır. Nüfusun yaş profili, önümüzdeki on yıllarda bu payın çok daha yüksek olacağına işaret etmektedir.¹

İsrail Demokrasi Enstitüsü’nün 2024 tarihli açıklaması hızla büyüyen bir toplumu tarif etti. Aynı zamanda devletin en fazla önem verdiği iki alandaki ilerlemenin durduğunu gösterdi: erkek istihdamı ve askerlik hizmeti. IDI’ye göre ultra-Ortodoks erkeklerin istihdam oranı 2023’te yüzde 55,5 iken 2024’te yüzde 54’e düştü. Ultra-Ortodoks kadınların istihdam oranı ise Haredi olmayan Yahudi kadınların oranına yakın biçimde yüzde 80 civarında kaldı. Aynı açıklamaya göre yeşiva ve kollel öğrencilerinin sayısı önceki on yılda yüzde 83 artarken Haredilerin askere katılımı yüzde 36 azaldı.²

Gelir ve yoksulluk rakamları da aynı tabloyla uyumludur. IDI, 2022’de ultra-Ortodoks çocukların yüzde 47’sinin transfer ödemelerinden sonra yoksulluk sınırının altında yaşadığını bildirdi. Haredi haneler, Haredi olmayan Yahudi hanelere kıyasla çok daha az zorunlu vergi ödedi. Gelirleri de çok daha düşüktü.²

Ekonomistler açısından asıl mesele, nüfus artışının eğitim, istihdam, hane geliri ve vergi tabanıyla nasıl etkileşime girdiğidir.

Kamu kurumları bunu neden stratejik bir mesele olarak görüyor?

İsrail Merkez Bankası’nın 2025 yıllık raporu, düşük işgücü verimliliğini uzun vadeli yapısal bir sorun olarak tanımladı. Arap kadınlar ile Haredi erkeklerin işgücüne katılımının artırılması ve beşerî sermayeye daha fazla yatırım yapılması çağrısında bulundu. Dolayısıyla merkez bankası Haredi istihdamını ulusal bir ekonomi meselesi olarak ele almaktadır.³

Banka, zorunlu askerlik hakkındaki Aralık 2025 tarihli çalışmasında geniş çaplı Haredi katılımının yedek askerlere bağımlılığı azaltabileceğini ve modellediği senaryoda yıllık makroekonomik yükü en az 9 milyar NIS, yani GSYH’nin yaklaşık yüzde 0,4’ü kadar düşürebileceğini tahmin etti. Analiz, askerî yükün paylaşımını istihdam ve çalışma teşvikleriyle birlikte ele aldı.¹

OECD’nin 2023 ekonomi incelemesi aynı görüşü daha yumuşak bir dille ifade etti. Haredi erkekler arasında işgücüne katılım çok düşüktür. OECD, çalışma yönündeki olumsuz teşvikleri ortadan kaldırmak amacıyla çocuk bakımı ve dinî okul öğrencilerine verilen desteklerde, ayrıca askerlik muafiyeti kurallarında değişiklik yapılması çağrısında bulundu.⁴

Topluca suçlama değil, politika tercihleri

Mali ve kurumsal sorun gerçektir: Büyük ve hızla büyüyen bir nüfus grubunda erkek istihdamı görece düşük, askerlik hizmetine katılım sınırlı ve çalışmama durumuna bağlı transferlere bağımlılık yüksektir. Bu örüntülerin sonuçları, grubun nüfus içindeki payı büyüdükçe daha önemli hâle gelmektedir.

Ancak toplum yalnızca bu göstergelerden ibaret görülemez. Haredi kadınların istihdam oranı erkeklerinkinden çok daha yüksektir ve Haredi toplumu tek tip değildir. Haredi öğretmenler, işverenler ve aileler de dinî kimliklerinden vazgeçmeden daha iyi ekonomik fırsatlar arayanlar arasındadır.

Bu nedenle en güçlü kaynaklar politika tasarımına odaklanır: eğitim, çalışma teşvikleri, hizmet kuralları ve istihdama erişim.

Sonuç

İsrail’in mevcut politika bileşimini sürdürmek, istihdam, kamu maliyesi ve askerî yük paylaşımı ölçütleri bakımından giderek zorlaşmaktadır. Bu sonuç ülkenin merkez bankasının, OECD’nin ve ana akım İsrailli araştırmacıların değerlendirmelerine dayanmaktadır. Bu, Haredileri suçlama değil, kurumları ve teşvikleri değiştirme çağrısıdır.

Kaynaklar