IDF'nin Sivillere Verilen Zararı Azaltma Uygulamaları ve Sınırları

İsrail, Gazze’de sivillere verilen zararı azaltmak için uyarılar, tahliye bildirimleri, ilan edilen güzergâhlar, hukuki inceleme ve operasyon sonrası soruşturmalar kullanıyor. Bu prosedürlerin varlığı, her saldırının hukuka uygun olduğunu veya önlemlerin uygulamada işe yaradığını ortaya koymaz. Belgelenmiş birçok başarısızlık, sistemin tasarımı kadar sonuçlarıyla da değerlendirilmesi gerektiğini gösteriyor.

Hukuk neyi gerektiriyor?

ICRC’nin askerî operasyonlar el kitabı temel kuralı açıkça ortaya koyar. Taraflar, sivillere verilecek zararı önlemek veya sınırlamak için uygulanabilir bütün adımları atmalıdır. Durumun izin vermediği hâller dışında, sivillerin etkilenebileceği durumlarda etkili ön uyarılar da buna dahildir. Aynı çerçeve hedeflerin doğrulanmasını, orantılılık değerlendirmelerini, silah ve zamanlama tercihlerini ve sivilleri en az riske atan seçeneği belirleme yükümlülüğünü de kapsar.¹

Dolayısıyla uyarılar önemlidir, ancak hukuki değerlendirmenin yalnızca bir parçasıdır.

İsrail’in yaptığı belgelenen uygulamalar

İsrail’in uyarı uygulamalarına ilişkin kamuya açık en güçlü hukuki inceleme, Michael Schmitt’in Ekim 2023’te West Point Lieber Institute için hazırladığı değerlendirmedir. Schmitt, uyarı yükümlülüğünün silahlı çatışma hukukunda örf ve âdet kuralı olduğunu belirtir. IDF Gazze’de uzun süredir birçok uyarı türü kullanıyor. Telefon aramaları. Kısa mesajlar. Broşürler. Radyo ve televizyon. Sosyal medya duyuruları. Bazı durumlarda “çatı tıklatma” yöntemi. Schmitt ayrıca İsrail’in uyarı tekniği bakımından çoğu zaman birçok ordudan daha ileri gittiğini belirtir.²

İsrail’in savaş dönemindeki resmî açıklamaları da aynı temel düzeni gösteriyor. IDF, 2023 savaşının ilk aylarında insani yardım aralıkları ilan etti ve sivillerin güneye gidebilmesi için Salahaddin güzergâhını açtı. Bu duyurular, her sivilin gerçekten güvenli bir çıkış yolu bulunduğunu kanıtlamaz. Uyarı ve hareket sisteminin her gün işlediğini gösterir.³⁴

Kayıtlar iki ayrı soruyu ortaya koyar:

• İsrail’in herhangi bir zarar azaltma sistemi var mı?
• Bu sistem bu savaşta yeterli, hukuka uygun ve dürüst biçimde uygulanmış mı?

Atıf yapılan kaynaklar ilk soruya olumlu yanıt verir. İkinci soru, belirli operasyonların ve sonuçların incelenmesini gerektirir.

Uyarılar neden yeterli değil?

Daha zor soru, bu araçların sivilleri uygulamada gerçekten koruyup korumadığıdır.

Marc Garlasco’nun Ocak 2024 tarihli Lawfare incelemesi, uyarıların, tahliye emirlerinin ve hedef incelemelerinin varlığını kabul ederken bunların nasıl başarısız olabileceğini açıklar. Sivillerin gidecek güvenli bir yeri yoksa, güvenli ilan edilen bölgeler daha sonra vuruluyorsa veya kullanılan silahlar yoğun yerleşim alanlarına uygun değilse uyarı pek az koruma sağlayabilir. Sivilleri uyarmak, daha sonraki bir saldırıyı tek başına hukuka uygun hâle getirmez.⁵

Bu ciddi ve haklı bir eleştiridir. Uluslararası hukuk, uyarılan sivilleri evlerini terk etmeye zorlamaz. Bir ordu hareket edemeyen, hareket etmek istemeyen veya zaten birçok kez yerinden edilmiş sivilleri yine de hesaba katmak zorundadır.¹⁵

Belgelenmiş bir başarısızlık: World Central Kitchen saldırısı

Bu savaşta İsrail’in zarar azaltma sisteminin başarısızlığına ilişkin en açık örnek, 1 Nisan 2024’te World Central Kitchen konvoyuna düzenlenen saldırıdır.

İsrail’in kendi soruşturması, üç WCK aracına yönelik saldırının gerçekleşmemesi gerektiğini belirtti. IDF, konvoyun yanlış teşhis edildiğini saptadı. Araçların Hamas mensuplarını taşıdığı varsayımıyla yanlış biçimde hedef olarak işaretlendiğini belirledi. Saldırının emirlere ve standart uygulamalara ciddi biçimde aykırı olduğunu ortaya koydu. Subaylar görevden alındı ve kınandı.⁶

Bu bulgu hem IDF’nin ağır bir hatayı kabul edebilen bir sürece sahip olduğunu hem de resmî prosedürlerin felaketi mutlaka önlemediğini gösterir.

Hastaneler, uyarılar ve kötüye kullanım

Hastaneler konusu, hukuki nüansın en fazla önem taşıdığı alandır. Schmitt’in açıkladığı gibi, sağlık tesisleri özel korumaya sahiptir. düşmana zarar verici fiiller için kullanıldıklarında bu koruma kaybedilebilir. Yine de hukuk, durum elverdiğinde kötüye kullanımı sona erdirmek için makul bir fırsat sunan uyarı yapılmasını bekler.²

İki olgu aynı anda doğru olabilir:

• Hamas veya PIJ’nin hastaneleri askerî amaçla kullanması hukuka aykırıdır ve önemlidir,
• İsrail hastane yerleşkelerini vurduğunda veya kuşattığında yine de ağır bir yük taşır.

Hastanelere ilişkin kayıtların tartışmalı kalmasının nedenlerinden biri budur. İsrail’in kötüye kullanıma ilişkin daha dar kapsamlı iddialarından bazıları, Şifa Hastanesi hakkındaki ABD istihbaratı da dahil olmak üzere dışarıdan destek bulmuştur. Bu, orantılılık, kuşatma veya hastaların bakımı hakkındaki her soruyu yanıtlamaz.⁷

Sonuç

İsrail’in, bazı yönlerden birçok ordunun uygulamalarını aşan uyarı ve inceleme yöntemlerini de içeren, sivillerin göreceği zararı azaltmaya yönelik belgelenmiş bir sistemi vardır. Bu uygulamalar sivillerin uğradığı yıkıcı zararı önleyememiştir. World Central Kitchen saldırısında sistem, İsrail’in kendi soruşturmasının da kabul ettiği biçimlerde başarısız oldu. Bu olguların hiçbiri diğerini geçersiz kılmaz. Belirli bir saldırıya ilişkin kayıt olmadan hiçbiri her operasyonun hukuka uygunluğu sorusunu yanıtlayamaz.

Kaynaklar