Kamusal kayıtlar, Hamas ve diğer Filistinli silahlı grupların Gazze’deki sivil alanların içinde ve yakınında silah depoladığını, roket fırlattığını, tünel girişleri yerleştirdiğini veya askerî faaliyet yürüttüğünü gösteriyor. Ancak her hastane, okul veya apartman hakkındaki her İsrail iddiasını doğrulamıyor. Bu ayrım hem olgusal doğruluk hem de hukukun uygulanması bakımından önemlidir.
İyi belgelenmiş bulgular
Üç bulgu güçlü biçimde desteklenmektedir.
Birincisi, BM bizzat Gazze’deki BM okul binalarında silah bulunduğunu açıkladı. BM Genel Sekreteri sözcüsü 23 Temmuz 2014’te, roketlerin bir UNRWA okuluna yerleştirildiğini ve daha sonra kaybolduğunu söyledi. UNRWA’nın 2014 savaşına ilişkin sonraki incelemesi, savaş sırasında Filistinli militan gruplarca yerleştirilen silahların üç boş UNRWA okulunda bulunduğunu belirtti.12
İkincisi, önde gelen insan hakları örgütleri Filistinli silahlı grupların yoğun sivil bölgelerden ateş açtığını veya bu bölgelerde faaliyet yürüttüğünü belgeledi. Human Rights Watch 2009’da, yoğun bölgelerden roket atılmasının Gazze’deki sivilleri hukuka aykırı biçimde riske attığını yazdı. Amnesty International’ın 2014 savaşına ilişkin 2015 tarihli incelemesi, Filistinli silahlı grupların sivil alanlardan roket veya havan mermisi attığına dair güvenilir vakalar saptadı. Bunlar arasında okullar, en az bir hastane ve bir kilise yerleşkesi vardı.34
Üçüncüsü, Şifa Hastanesi’nin askerî amaçla kullanıldığına ilişkin kanıtlar artık yalnızca İsrail açıklamalarına dayanmıyor. Associated Press ve Washington Post, Ocak 2024’te ABD istihbaratının hastanenin askerî amaçla kullanıldığı konusunda yüksek güven düzeyine sahip olduğunu bildirdi. Değerlendirmeye göre Hamas ve Filistin İslami Cihadı hastaneyi operasyonları desteklemek, bazı silahları depolamak ve en azından birkaç rehineyi tutmak için kullanmıştı. Washington Post’un açık kaynak incelemesi ayrıca, kamuya açık kanıtların ölçek veya yerleşim düzenine ilişkin her iddiayı doğrulamadığı uyarısında bulundu.56
Desteklenen sonuç, savaş dönemindeki her iddianın kabul edilmesi değil, sivil alanların ve yoğun sivil bölgelerin tekrar tekrar askerî amaçla kullanılmasıdır.
Hukuk ne diyor?
Uluslararası insancıl hukuk hem saldıran hem de savunan tarafa yükümlülükler getirir.
Savunan taraf, askerî faaliyeti korumak amacıyla sivilleri veya sivil alanları kalkan olarak kullanamaz. I Numaralı Ek Protokol, noktaları veya bölgeleri saldırıdan muaf tutmak için sivillerin kullanılamayacağını belirtir. Taraflardan ayrıca, mümkün olduğunda askerî hedefleri yoğun nüfuslu bölgelere yerleştirmekten kaçınmalarını ister. ICRC’nin örf ve âdet niteliğindeki uluslararası insancıl hukuka ilişkin çalışması, canlı kalkan yasağını sınırlı kapsamlı bir antlaşma hükmü değil, örf ve âdet kuralı olarak ele alır.78
Bir okulda silah depolamak, bir hastanenin altında askerî faaliyet yürütmek veya yoğun yerleşim bölgelerinden ateş açmak bu kuralları ihlal edebilir.
Hukukun diğer yönü de aynı ölçüde önemlidir. Silahlı bir grup sivil alanları kötüye kullanıyor diye bu yerler kendiliğinden meşru hedeflere dönüşmez. Saldıran tarafın ayrım gözetme, orantılılık ve fiilen mümkün tüm tedbirleri alma yükümlülükleri sürer. Hastaneler gibi özel alanlarda hukuk, korumanın sona erdiği kabul edilmeden önce mümkünse uyarı yapılmasını bekler.89
Bu bulgular neyi kanıtlamıyor?
Kanıtlar, İsrail’in vurduğu her alanın hukuka uygun bir hedef olduğunu veya tüneller ve komuta merkezleri hakkındaki her anlatının bütün ayrıntılarıyla doğru olduğunu kanıtlamaz. Askerî amaçlı kötüye kullanım, Gazze halkının sivil statüsünü de ortadan kaldırmaz. Kişiler, çatışmalara doğrudan katılmadıkları sürece ve katılmadıkları müddetçe sivil kalır.
Savaş dönemindeki bazı iddialar aşırı genelleyici olmuştur. Washington Post’un Şifa Hastanesi incelemesi askerî kullanım belirtileri buldu. Hastanenin varlığı bütünüyle kanıtlanmış merkezî bir komuta kompleksi olduğuna dair İsrail’in ilk dönem iddialarının tamamını destekleyecek yeterli kamusal kanıt bulmadı. Bu nedenle daha dar çerçeve daha güçlüdür.6
Sonuç
Hamas ve diğer Filistinli silahlı gruplar sivil binaları ve yoğun bölgeleri askerî amaçlarla defalarca kullandı. Hukuka aykırı bu davranış, kentsel çatışmanın tehlikesini artırıyor. Ancak Gazze’nin tamamını askerî hedefe dönüştürmüyor ve İsrail’i ayrım gözetme, orantılılık ve önlem alma yükümlülüklerinden kurtarmıyor.
Kaynaklar
Footnotes
-
Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri, “Genel Sekreter Sözcüsünün Gazze’deki UNRWA okulunda bulunan silahlara ilişkin açıklaması,” 23 Temmuz 2014, un.org. ↩
-
Human Rights Watch, Gazze’den Atılan Roketler: Filistinli Silahlı Grupların Roket Saldırılarının Sivillere Verdiği Zarar, 2009, hrw.org. ↩
-
Amnesty International, “Filistinli silahlı gruplar savaş suçu niteliğindeki saldırılarda her iki taraftan sivilleri öldürdü,” 26 Mart 2015, amnesty.org. ↩
-
Associated Press, “ABD istihbaratı, silahlı grupların Gazze’nin en büyük hastanesini İsrail’e karşı yürüttükleri faaliyetlerde kullandığından emin,” 2 Ocak 2024, apnews.com. ↩
-
Ellen Nakashima ve Louisa Loveluck, “ABD, Hamas’ın Şifa Hastanesi’ni komuta merkezi olarak kullandığından emin,” Washington Post, 3 Ocak 2024, washingtonpost.com. ↩ ↩2
-
Uluslararası Kızılhaç Komitesi, “Örf ve Adet Niteliğindeki Uluslararası İnsancıl Hukuk,” icrc.org. ↩
-
Uluslararası Kızılhaç Komitesi, Askerî Harekâtı Yöneten Uluslararası Kurallar El Kitabı, 2024 baskısı, icrc.org. ↩ ↩2
-
Michael N. Schmitt, “IDF, Hamas ve Uyarma Yükümlülüğü,” Lieber Institute West Point, 27 Ekim 2023, lieber.westpoint.edu. ↩